अजी कुछ तो बोलिए...

सखे, आठवतंय तू एकदा विचारलं होतस मला, रडणं हे दुबळेपणाचे लक्षण नव्हे का? रडत रडत जन्माला येणार्‍या माणसाला समज आल्यानंतर तेच रडणं अप्रशस्त वाटू लागतं. पण तुला सांगू, जसं दिलखुलासपणे हसायला सामर्थ्य लागतं तसंच साचलेल्या दु:खाला वाट करून द्यायलाही प्रचंड सामर्थ्य लागतं. रडणं हा दुबळेपणा नाही. फक्त पापण्यांच्या आड अश्रू किती संयमाने साचले आहेत, त्यावर दु:खाचं सामर्थ्य ठरतं.  

‘आपलं दु:ख इतरांना सांगितल्याने मन हलकं होतं, असं म्हणतात ते चुकीचं आहे का मग?’ 

सखे, प्रत्येक व्यक्तीचं आपल्या दु:खावर प्रचंड प्रेम असतं. दु:ख कुरवाळण्यासारखं सुख नसतं. समदु:खी माणसांचं दु:ख समान असतं, त्यातली तीव्रता नाही. म्हणूनच प्रत्येकाला आपलं दु:ख मोठं वाटतं. आपण जेवढे आपल्या दु:खाने दु:खी होतो, तेवढे इतरांच्या दु:खाने होत नाही. दु:खाची तुलना होते, जाणीव होत नाही. १९२४ साली याच दिवशी जन्मलेला मदनमोहन चुन्नीलाल कोहली हा अवलिया केवळ आपल्या संगीताच्या जोरावर त्याचं दु:ख आपलं करून टाकतो.  या जादूगाराने संगीत दिलेलं ‘यूं हसरतों के दाग’ हे अदालत(१९५८) या चित्रपटातील नर्गिसवर चित्रित झालेलं अप्रतिम आणि माझं खूप आवडतं गीत मुद्दाम ऐक. तुला जाणवेल की, हे दु:ख चित्रपटातील निर्मलेचं नाही, गीत लिहिणार्‍या राजेन्द्र कृष्ण दुग्गल यांचं नाही, लतादीदीचं नाही. हे दु:ख मदनमोहनचं आहे. आपल्या दु:खाची यथार्थ जाणीव केवळ सुरावटीतून करून देण्याचे जगावेगळं सामर्थ्य लाभलेला मदनमोहन हा बहुधा एकमेव संगीतकार असावा. 

सखे, प्रेमात आपण मारलेल्या आपल्या इच्छा पुढे येणार्‍या एकलेपणात छळतात. इच्छेमधला ओलावा निघून गेला की त्याचे डाग होतात. ज्याच्यावर प्रेम करतो त्याला ते दिसू नये म्हणून प्रेमानेच ते धुवावेही लागतात, अगदी कितीही ‘अच्छे’ असले तरीही. आपलं ज्याच्यावर प्रेम आहे त्याला हे दु:ख समजतच नाही. म्हणून आपण आपल्यालाच ते सांगायचं आणि आपणच ते ऐकायचं. वक्ता, श्रोता दोनही आपणच.

सखे, घर सोडून सुखाच्या शोधात निघावं. सुख काही शेवटपर्यंत सापडत नाही. वाटेत उभी असलेली दु:खं मग आपल्यासोबत प्रवासाला निघतात. माणसाच्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत अश्रू आणि दु:खच साथ देतात. बाकी सुखांचे काय? ती येतात, निघून जातात. पडद्यावर हे कडवं जेव्हा येतं, तेव्हा प्राण येताना दिसतो. तोही पान ठेवलेल्या तबकाच्या आरशात. 

सखे, फूल सुकलं तरीही ते फूलच असतं. त्याचा काटा नाही होत. ज्याच्यावर आपलं प्रेम आहे त्याला ते समजतं का? त्याला त्याची किंमत आहे का? तुझ्या तोंडीही हे वाक्य मी बर्‍याचदा ऐकले आहे, ‘त्याला काही माझं पडलेलंच नाही’. त्याला काय वाटतं यावरून आपलं प्रेमाचे मूल्य ठरवणार्‍या तमाम प्रेमिकांनी या गीतातील दुसरे कडवे अवश्य ध्यानात ठेवावे. आपल्याला समजून घेतलं जात नाही हा दोष आपला नाही. आपण जसे आहोत, तसे आहोत. तो किंवा ती आपल्याला काय समजते, ते त्या व्यक्तीवर सोडून द्यावे. सुकलेल्या फुलाला काट्यामध्ये कुणी तोलत असेल तर तो दोष फुलाचा कसा? असे करण्यात त्या व्यक्तीला सुख मिळत असेल तर ते सुखही मान्य असणे, ही प्रेमाची उत्कट अवस्था आहे.

सखे, मदनमोहनला आयुष्यात खूप अवहेलना सहन करावी लागली. जाणूनबुजून त्याची गळचेपी करण्यात आली. त्याच्या पासंगालाही न पुरणार्‍या संगीतकारांनी त्याला संपवला. आपलं नाणं बावनकशी असून चालत नाही. ते वाजवून दाखवावं लागतं. गाण्याशिवाय इतर काही वाजवणं हा या संगीतकाराचा पिंडच नव्हता. संगीतकारांच्या गळेकापू स्पर्धेत हा सुरांचा राजा गप्प राहिला. 

पाठीमागून घाव घालणार्‍या माणसालाही, ज्याच्यावर घाव घातला आहे, तो ओरडला नाही की त्रास होतो.

मदनमोहनचं हे गप्प राहणं अनेकांना मानवलं नाही. ते विचारू लागले,  ‘अहो गप्प का? बोला ना काही तरी!‘ मदनमोहनने स्वत:ला मदिरेत बुडवून टाकले. त्यातच त्याचा शेवट झाला. कमालीचा एकलेपणा आणि कमालीचे मदिरासेवन, त्याला हवा असलेला मृत्यू देऊन गेले.

राजेंद्रकृष्णांनी लिहिलेल्या या गीतातल्या शेवटच्या दोन कडव्यांतले शेवटचे ‘तोलिये’ आणि ‘बोलिये’ हे शब्द जेव्हा मदनमोहनचं दु:ख घेऊन लताच्या गळ्यातून बाहेर पडतात ना सखे, तेव्हा काळीज चिरून जातात. लता हे दु:ख ‘ये हृदयीचे ते हृदयी’ घालते. गाणं थांबतं. स्वर विरून जातात. राहतं ते मदनमोहनचं साचलेलं दु:ख. खरं तर ते दु:ख त्याचं असं उरतच नाही. ते आपलं होतं. आपण नि:शब्द होतो आणि सुकून गेलेल्या आपल्याच इच्छांचे डाग आपल्याला म्हणतात,

‘अजी अजी कुछ तो बोलिए...’

हात छोड दिया...

‘आपण घेण्यासाठी हात पुढे करावा आणि देण्यासाठी पुढे झालेल्या हाताने वस्तू आपल्या हातात न देता टेबलवर ठेवावी, तेव्हा जसं वाटेल ना, तसं वाटतंय रे...’

सखे, तू कधी कधी दु:ख इतक्या नेमक्या शब्दात व्यक्त करतेस की, ते तुझं न राहता माझं होऊन जातं. दु:ख दु:खात मिसळलं की, ‘काय झालं?’ असं विचारण्याची आवश्यकता राहत नाही. तपशिलाची माहिती विचारणार्‍या प्रश्नांची टरफले गळून पडतात. वेदना शिल्लक राहते. 

‘मला आणि तुलाही माहिती आहे मी कुणाबद्दल बोलतेय. तुला काय सांगू आणि कसं सांगू तेच कळत नाही. पण, इतकं कळतं की, मला काय म्हणायचं आहे, हे तुला नेमकं समजतं. त्याच्या वागण्याचा त्रास होतोय रे. तो नव्हता असा. आम्ही दोघेही एकमेकांना आतबाहेर ओळखतो. तरीही तो ओळखच नसल्यासारखा का वागतो? का बदलला तो? माझं काही चुकतंय का? मी आणखी काय केलं की, तो पूर्वीसारखा वागेल? सगळे प्रश्न भुंग्यासारखे छळत राहतात.’

सखे प्रश्नांचा फार त्रास करून घेऊ नये आपण. ते त्रास देऊ लागले की, मस्त गझल ऐकावी. मला गझल का आवडते माहितीये, कारण ती माझ्यासारखी नाही. मी जास्तीत जास्त शब्दांत कमीत कमी सांगतो. गझल कमीत कमी शब्दांत जास्तीत जास्त सांगून जाते. तुझा मूड ठीक होईल आणि कदाचित तुझ्या प्रश्नांची उत्तरेही मिळून जातील. कतील शिफाई यांची ‘किया है प्यार जिसे हमने जिंदगी की तरह’ ही जगजित सिंग यांच्या आवाजातील गझल ऐक. 

‘तू खपल्या नको ना काढूस. माझीही अत्यंत आवडती गझल आहे. त्यालाही प्रचंड आवडायची. तुला माहिती आहे, त्याला व मला गझल, सिनेमा, गाणी, कविता एकमेकांना शेअर करायला आवडतं. त्याहीपेक्षा एकमेकांची त्याबद्दलची मतं ऐकायला तर त्याहून जास्त आवडतं. आता आवडायचं असं म्हणावं लागेल. तो तुझ्यासारखाच खूप बारीक बारीक जागा सांगायचा. प्रत्येक शेर उलगडून सांगायचा. आता जागा असतो, पण मोबाइलमध्ये तोंड खुपसण्यासाठी. सगळी आवडच संपली आहे त्याची.’

सखे, यातला पहिला शेर आपल्याला खेचून घेतो, तो शेवटपर्यंत सोडत नाही. एखादी गझल आपल्याला आवडते कारण शायराने त्यात आपली वेदना नेमक्या शब्दांत मांडलेली असते म्हणून. एरव्ही यातना देणारे आपले दु:ख इतके छान वाटते की, आपल्या तोंडून सहज, ‘वाह क्या बात है!’ अशी दाद नकळत निघते. आपली वेदना आपलीच दाद घेऊन जाते. 

सखे, आपलं आयुष्य आपल्या ओळखीचं असतं. त्यात जे घडतं, बिघडतं ते आपल्या ओळखीचं असतं. म्हणूनच आपण आपल्या आयुष्यावर प्रेम करतो. ते आपलं असतं. असंच आपल्या आयुष्यासारखं आपण कुणावर तरी प्रेम करावं आणि त्यानं ओळखही दाखवू नये, याचं दु:ख प्रचंड असतं. आश्ना म्हणजे ओळखीचा, मित्र, प्रियकर. आता तुझ्याबाबतीत या सगळ्या पायर्‍या पार करून इथवर पोहोचलेला तुझा नवरा. त्याचं परक्यासारखं वागणं, तुला असह्य होत आहे, यात शंकाच नाही. तारीकी म्हणजे काळोख, रात्र. पण इथे, दुर्लक्ष करणे, बेफिकिरी असा त्याचा दुसरा अर्थही एकदम लागू होतो. तो लपेल, तो दिसणार नाही. त्याचे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करणे लपणार नाही. ते दिसेल. नाहीच दिसले तर तो दाखवून देईल. आपल्या या दु:खाची त्याला जाणीवही नसणं कायम जाणवत राहील. 

सखे, या नंतरचं कडवं खूप लक्षपूर्वक ऐक. हा ऑडिओ २००६साली टॉरोन्टो येथे झालेल्या लाइव्ह कार्यक्रमातील आहे. या कडव्याची पहिली ओळ म्हणून जगजित सिंग एक तान घेतात. त्यानंतर ‘हाथ छोड दिया’ म्हणताना एक जागा घेतात. एकदम लाजवाब. आपल्या प्रिय व्यक्तीचा हात हातातून निसटत आहे, आपण काहीही करू शकत नाही, ही अगतिक अवस्था त्या दोन शब्दांतून जगजित सिंग व्यक्त करतात त्याला तोड नाही. त्या सुरातून परित्यक्त झालेलं दु:ख थेट काळजात उतरतं. एका क्षणासाठी गाणारा, ऐकणारा नाहीसे होतात. राहते ते फक्त कारुण्य. आपण भानावर येतो ते त्यानंतरच्या ओळी आपल्याला छेदून वास्तवात घेऊन येतात म्हणून. मुरव्वत म्हणजे संकोच, भीड, चांगुलपणा, सौम्य वागणूक, मन राखणे अशा अर्थाने घेतला जातो. दिल-लगी म्हणजे करमणूक, मनोरंजन. आपलं मन राखणं हे त्याचं मनोरंजन होतं. तो आपलं मन राखतोय, हे त्याचं आपल्यावरचं प्रेम आहे हा भ्रम होता. तो त्याचा मन रमवण्याचा उद्योग होता. जवळ न येण्याच्या दु:खापेक्षाही त्याचं हळूहळू दूर जाणं जास्त वेदना देणारं आहे. ज्याची प्रत्येक वेदना आपण आपली मानली त्याचं आपलं नसणं जास्त वेदनादायी आहे. 

‘तुला माहिती आहे आता मोबाइलमधून चेहरा वर करून पाहतही नाही. त्याला काही ऐकावसं वाटत नाही आणि काही सांगावसंही वाटत नाही. त्याला ट्विस्ट एन्ड असलेले सिनेमा खूप आवडतात. मी त्यातला ट्विस्ट उलगडून सांगितला की, त्याला ते खूप आवडायचं.एन्सेंडिस (एंसादी) या फ्रेंच सिनेमातील प्युअर मेथमेटिक्स, कोलात्झ कॉन्जेक्चर आणि त्यातील सायमनने आपली बहीण जेनीला ‘वन प्लस वन, डज इट मेक वन?’ विचारलेला हा प्रश्न, यावरून आम्ही प्रचंड खल केला होता. मी त्या सिनेमातील त्याला कळालेलं  मर्म सांगेपर्यंत त्याच्या जिवात जीव नव्हता. आमच्यात वादही झाला होता. आताशा तो वाद टाळतो. तो वाद टाळतो याचं दु:ख करू की, तो संवाद टाळतो याचं दु:ख करू तेच कळेनासं झालंय.’

सखे, कतील शिफाई यांचा;

कभी न सोचा था हम ने ’क़तील’ उस के लिए 

करेगा हम पे सितम वो भी हर किसी की तरह

हा शेर जगजित सिंग यांच्या या व्हर्जनमध्ये नाही. इतर लोक आपल्याशी कसेही वागले तरी आपल्याला त्याचं वैषम्य वाटत नाही. आपलीच माणसं आपल्याशी परक्यासारखी वागतात त्याचा त्रास होतो. आपलेपणातील हे परकेपण छळतं. वस्तू हातात न देणं छळत नाही. ती टेबलवर ठेवणं छळतं. वाढत चाललेलं अंतर, दुरावा दाखवून देणं छळतं. तुला त्रास होतोय तो नेमका या गोष्टीचा. 

सखे, त्यावरचा उपाय मला नको विचारूस. तो माझ्याकडेही नाही. तसा तो कुणाचकडे नसतो. नवरा बायकोतील नातं स्थिरावणं कधी कधी दूर जाण्यासारखं भासतं. लग्नाच्या सुरुवातीला असलेल्या प्राथमिकता कालांतराने बदलतात. आपण आपल्या रूटीनमध्ये अडकत जातो. पत्नी माता होऊन संसारात गुरफटते. पती एककल्ली किंवा बाहेरख्याली होतो. सप्तपदीमधील शेवटचं वचन हे ‘सखा सप्तपदी भव’ आहे याचा आपल्याला विसर पडतो. मित्र-मैत्रीण, प्रियकर प्रेयसी, नवरा-बायको यापेक्षाही सखा-सखी यातील सख्यत्व फार महत्त्वाचं आहे, हे उलगडेपर्यंत हे खूप जवळ येऊन दूर होत जाण्याचं दु:ख भोगावं लागतं. तुझ्या माझ्यात सख्यत्व आहे, ते आपण दोघेही नवरा-बायको नाही, म्हणून आहे. तुमच्या नात्याकडे नवरा बायको या दृष्टिकोनातून पाहूच नकोस. तू त्याची सखी हो आणि त्याला तुझा सखा होऊ दे. मग दोघांचेही हात आवळलेही जाणार नाहीत आणि सुटणारही नाहीत.

‘तू म्हणतोस तसंच होईल की, नाही माहीत नाही. पण, तुला दु:ख समजतं. तुला ते आपलंसं करणं जमतं. तुझ्याकडे असलेल्या गाण्यांचा संग्रहही प्रचंड आहे व तू तो मला ऐकवत असतोस. म्हणूनच तर मी तुझ्याकडे येते.’

हो सखे, अशीच येत राहा, ऐकत राहा!